Кадиноселска афера
(Прилепско)
На 24-ти март 1902 г., во старата кула при с. Кадино (Прилепско), беше запрела на починок една мала организациона чета од осум души, под водство на видниот организатор Методија Патчев, родум од Охрид. Кметот на Кадино село, турски шпион, на власта ѝ го кажа местото каде што се наоѓа четата, и таа беше опколена од стотина души пешадија, кавалерија и башибозук од околните села. Цели два дена опколената чета се бореше јуначки, додека не ја потроши целата муниција. Нејзе ѝ претстоеше или да се предаде, или четниците сами да си ги одземат животите. И тие го избраа последново: целата чета се самоуби!… Тоа херојство ги порази Турците, кога после стивнувањето на пукотниците навалија во кулата и ги видоа безживотните трупови на осуммината македонски револуционери, повалени како сноп, еден врз друг… При претресот на мртвите кај Патчев се најдоа хартии, кои разоткриваа многу нешта за работата на месната организација. Иако тие документи беа шифрирани, власта успеа да ги прочита и да ја открие целата револуционерна мрежа во Прилепско. Веднаш беа распратени потери по селата, кои направија нечуени зулуми и многу затворања.
Таа афера засегна 18 села од Прилепското поле, 6 села од Мариовско, а не го поштеди ни гр. Прилеп. Таа фрли в затвор 29-мина, кои после неколку месеци гниење во прилепскиот затвор, врзани со вериги беа однесени во Битола. Тамошниот суд осуди само 16 души од тие затвореници, а другите ги ослободи после долго лежење во затворот.
Една година после таа крвава случка, сред прилепскиот пазар, еден револуционер испука неколку куршуми во градите на Кадиноселскиот кмет – предавник и виновен за таа афера… За жал, предавникот куртули од тешките рани и до ден денес живее со прст покажуван од целото население – Турци и христијани. После тој обид беа затворени осуммина од Прилеп.
в) Во Крушевската нахија
Крушевската нахија се состои само од 7 христијански села со нахиски центар градот Крушево.
Таа брои 3.100 куќи со 14.080 жители, исклучително христијани.
Во Крушевската нахија настрадаа следните населени места:
1) Крушево е чисто христијанско гратче со 2.800 куќи и 12.500 жители. На 21 јули, уште рано, 750 души востаници (околу 650 од самиот град) навлегоа во Крушево, и после неколку часа битка со заптиите во државниот дом и со 60 турски војници во касарната – го зазедоа градот. Во наредните десет дена – до 30 јули, востаниците беа целосни господари во градот, одвреме-навреме вознемирувани од мали башибозучки одреди и мали воени сили. Уште рано на 30-ти јули, целата околина од градот беше опколена со пешадија, башибозук и артилерија (сè на сè околу 18 илјади души). После кратка битка, немоќни да се спротивстават, востаниците беа принудени да го испразнат градот и да се повлечат во недостапните планински височини. Со нив се повлекуваа многу семејства. Околу пладне почна засилено бомбардирање на градот што траеше околу два часа. Потоа аскерот навлезе во градот и започна да беснее. Турските војници влегоа во сите куќи, ги ограбија сите скапоцености и го колеа и убиваа секој кој ќе им застанеше на патот. После грабежот и колежот започна палењето на куќите и дуќаните. Урнати и изгорени се 159 куќи и 210 дуќани – речиси целата чаршија. Меѓу изгорените објекти се и црквата „Св. Никола“, грчката митрополија, болницата, градскиот совет, грамадната и масивна куќа на Ничотовци (имаше 62 одаи), куќите на познатите Дим. Ингилиз, на Јанаки и Гушо Такови, на Икономовци, Фундовски и други.
Убиени, исклани и живи изгорени се 117 души мажи, жени и деца, меѓу кои се:
Д-р Батал (исечен со секира), Теохар Нешков (изгорен), грчкиот ѓакон Ставре, видните трговци Гика, Аргир Мартинов, Веле Секулов, Лозан Самарџиев (со двајцата синови), браќата Кирил и Миту Ангелови. Осумгодишното дете Ванчо Н. Џаџо, 70 годишната Кираца Петрашинкова (жива изгорена), Коневица Фурнаџиката, Зорица Т. Ничотова, дванесетгодишното девојче на Унчо Велкинов (живо изгорено), Ките Кираџијата и жена му, 18-годишната мома Какуша К. Бацарија, Наки Нанев, Митровица Трајкова, Стана Смилева и др.
Ранети се 9 жени меѓу кои: Велевица Секулова, Ленка Пецанова, Вета П. Монгорова (со ќерка си Кита) и др.
Изнасилени и обесчестени се повеќе од 150 невести и моми, меѓу кои се и 20-годишната невеста Зографија Халчу-Тахчиева, ќерката на Кушу-Баца и, речиси сите жени и моми од Череш-маало.
Грабежите, мачењата, бесчестијата, опожарувањата и колежот траеја цели три дена – до 2-ри август. Пред тие ужасии, речиси сите жители избегаа во коријата, а некои подалеку. Долго време се слушаа човечки липтежи и офкања, а човечки трупови се тркалаа по улиците, влечени и глодани од кучиња… воопшто, „славната“ армија на султан-Хамид „блескаво“ ја заврши наложената мисија од својот господар…
Загубите во Крушево (куќи, магацини, стока, пари, скапоцености и други вредни куќни предмети) според оценка од компетентни лица, е вредна повеќе од 80 илјади турски лири (околу 2 милиони лева).
2) Селце е христијанско село со 55 куќи. Со самиот ден на навлегување на аскерот во Крушево – 30 јули, триилјаден аскер го нападна и тоа село, го ограби и целото го изгоре. Убиени се деветмина селани. Обесчестени се две жени.
3) Ростоица е христијанско село со 32 куќи. На 30 јули, после паѓањето на Крушево и по повлекувањето на четите од позициите крај селото, тоа беше нападнато од 2 илјади души аскер, ограбено е до игла и 8 куќи изгорени. Убиени се тројца селани. Обесчестена е една жена.
4) Журче е христијанско село со 58 куќи. На 22 август, два дена после опожарувањето на с. Ракитица (Демирхисарско), аскер и башибозук навлезе во тоа село, го ограби и изгоре две куќи.. Ограбен е и изгорен и селскиот манастир. Убиени се и исклани десетмина мажи, жени и деца. Обесчестени се дванаесет жени и моми.
И така, од седум населени места во Крушевската нахија, настрадаа четири. Изгорени се 217 куќи (6.80%) и 210 дуќани (во Крушево), убиени се и заклани 139 души, обесчестени се 165 жени и моми, а обездомени се 1171 христијани (8.30%)
